In memoriam patris

Een massamoordenaar, de grootste schurk en bandiet uit de geschiedenis van de mensheid. Laten we het bij die twee houden, ze staan voor alles wat nog steeds over deze figuur beweerd, gezegd en geschreven wordt, en ook onder de doorsnee burger leeft dat beeld.

Je zou kunnen zeggen dat de propaganda zijn werk goed gedaan heeft.

Wat weet ik over deze figuur? Als mens: dat hij graag, veel en grondig las, en dat hij tomaten kweekte. Daarmee houdt mijn kennis op. Als politieke figuur: niets eigenlijk, omdat alles wat ik gelezen heb propaganda is, vroeger vaak propaganda pro, later en tot op vandaag propaganda contra. Daar zullen ook wel feiten tussen staan, maar die kan iedereen voor zich ontdekken, opzoeken. Waar het op aankomt, is de interpretatie van die feiten, en vooral wat weggelaten wordt, en wat erbij gefantaseerd wordt.

De historici zullen een definitief eindoordeel over deze figuur moeten vellen, zo werd gesteld. Maar meer dan vijftig jaar na zijn dood is dat nog altijd onmogelijk, kan er nog altijd geen historisch werk over Stalin geschreven worden zonder vooringenomenheid, zonder ideologische verblinding. Dat betekent slechts één ding: de figuur is nog steeds actueel en controversieel, hij is nog steeds een spil, een punt waarrond totaal tegenstrijdige maatschappijopvattingen kristalliseren, die dwingt tot partij kiezen.

Dat laatste zal ik in dit opstel amper doen. Ik zal proberen doodgewoon objectief te zijn en te blijven (gebulder alom !); hetgeen tamelijk gemakkelijk is, want ik heb het hier uitsluitend over literatuur, niet over politiek (tenzij in de mate dat die literatuur politiek geladen is uiteraard, maar zelfs dan kun je afstand bewaren, of toch een poging daartoe doen).

Uitgangspunt is daarbij een vaststelling: zelden heeft een figuur voor zoveel mensen gedurende zo lange tijd zoveel betekend als Stalin voor de leden van de communistische wereldbeweging van de jaren twintig tot pakweg zestig, en ook voor het merendeel van de niet-communistische arbeiders en onderdrukten in het algemeen. Hij symboliseerde de hoop van al die miljoenen op een beter leven. Punt.

[Verder lezen →]