De ergerniswekkende DVD’s van Mak zijn weg. Zonder spijt. Ook al was mijn oordeel erover slechts gebaseerd op de eerste reeks, en zelfs slechts een goeie helft daarvan. Maar dat volstond voor mij, ook al houdt dat uiteraard in dat de mogelijkheid dat ik me vergiste erg groot is. Soit.

Maar afgelopen zondag heb ik snel snel snel wel zijn Hoe God verdween uit Jorwerd herlezen. Dat had ik bij lectuur immers meesterlijk gevonden. Ten onrechte misschien?

Nee dus. Het was en bleef in mijn ogen een meesterwerk. Om twee redenen. Vooreerst de absolute herkenbaarheid. Ik ben eveneens in zo’n dorp opgegroeid, een dat 3000 zielen telde weliswaar, en niet de 300 à 400 van Jorwerd, maar toch: de door Mak beschreven evolutie was quasi volkomen identiek.

Nu is herkenbaarheid uiteraard geen criterium om de kwaliteit van een boek aan af te meten. Het kan enkel een richting aangeven, een reden zijn om grondiger te lezen, naar andere redenen voor een dergelijke appreciatie te zoeken.

En volgens mijn lectuurnota’s van tien jaar geleden had dat alles te maken met het marxistische karakter van het boek. Wat Mak beschrijft is de wijze waarop het kapitalisme als een soort langzame vloedgolf over het platteland spoelt, en daarbij alles wat oud en versleten is vernietigt om enkel nog plaats te maken voor the rule of money. Hij beschrijft de gebeurtenissen die dat proces aantonen, hij beschrijft de gevolgen ervan, maar in de diepte gaat hij nooit: zoals het een journalist misschien betaamt, blijft hij bij de oppervlakte, maar die heb ik zelden zo minutieus, gedetailleerd en samenhangend beschreven gezien. Wat verdwijnt zijn de resten van een pre-industriële, pre-moderne, nog in de feodaliteit verankerde sociaal-economische orde. Wat komt is kapitalisme puur. Boeiend is ook de manier waarop dit proces het gedrag en de opvattingen van de mensen verandert.

Of Mak marxistisch geschoold is, weet ik niet, maar ik vermoed van niet. Toch is dit boek een levendige illustratie van sommige stellingen uit het communistisch manifest. Je kunt beide echt naast elkaar leggen. Dat bewijst niet zozeer de profetische gaven van Marx en Engels als wel de traagheid waarmee veranderingsprocessen in het sociaal-economische zich afspelen.Maar ook andere marxistische stellingen worden hier schitterend geïllustreerd: hoe het maatschappelijke zijn het bewustzijn van de mensen verandert bv.

Ofschoon hij zeer objectief probeert te blijven, voel je toch dat Mak meer sympathie koestert voor het oude dat verdwijnt dan voor het nieuwe dat komt. Maar hij laat dat gevoel amper meespelen. De objectieve ontwikkelingstendens van de wereld die hij waarneemt geeft hij zo objectief mogelijk weer. Vandaar dat ik stel: wat Marx en Engels over Balzac zeiden, en Lenin over Tolstoi, kun je in dit geval herhalen (zonder Mak qualitate qua te willen vergelijken met Balzac of Tolstoi): goeie schrijvers geven in hun werk de objectieve veranderingen weer, ook als zij persoonlijk liever terug zouden willen of zouden willen stil blijven staan. Bij ons was Streuvels zo iemand, met zijn De teleurgang van de Waterhoek.

De verschillende afleveringen op televisie van Geert Maks In Europa hebben we (dit is geen pluralis majestatis) bij uitzending niet gezien. Maar nadien hebben we wel de DVD’s gekocht, de twee reeksen.

Tot onze grote spijt.

Zelden zo’n oppervlakkigheid gezien als dit; nu weet ik wel dat je van teevee niet veel moet verwachten, en zeker niet meer het niveau dat soms toch nog gehaald werd vóór de commercie daar toesloeg, maar toch, dit slaat alles. Misschien niet zozeer op zich, maar omdat het werd aangekondigd met vele trommels en trompetten als iets zeer waardevols en degelijks.

Nou moe!

Er wordt amper achtergrondinformatie gegeven, er wordt nooit in de diepte gegraven, de hele serie door (althans de eerste, die ik grotendeels bekeken heb, de tweede doe ik niet meer open) worden beeldjes getoond met commentaar die we al duizend keer gehoord hebben, en die enkel beschrijvend is. De economische en sociologische achtergronden van de geschiedenis? Nooit van gehoord.

Laat me twee voorbeelden geven van wat me zo ergert.

Tijdens de Spaanse burgeroorlog vielen langs beide zijden slachtoffers. Dat is de enige boodschap van de aan die burgeroorlog gewijde aflevering. Daartoe wordt als rechts slachtoffer een jonge priester opgevoerd, geïndividualiseerd op alle manieren, zodat de kijker zich daar goed mee kan vereenzelvigen. Langs linkse kant vooral anonieme slachtoffers, zodat de kijker zich daar veel minder mee kan vereenzelvigen. Maar de manier waarop die priester wordt voorgesteld doet zozeer denken aan christelijke anti-kommunistische propaganda uit de jaren vijftig en daarvoor, dat het gewoon om van te kotsen wordt.

En ik vraag geen propaganda van de andere kant.

Nemen we de afleveringen over Duitsland en de Sovjet-Unie bv. Ik weet allang dat de regimes van Stalin en Hitler door een meerderheid over één kam worden geschoren. Ik erger me daaraan niet eens meer. Het is nu eenmaal zo, ook al is het helemaal niet zo.

Maar Mak gaat nog een stapje verder. Hij bestaat het godverdomme om van de Sovjet-Unie te stellen, in goede propagandastijl uit de koude oorlog, dat alles er slecht was, dat iedereen angst had voor iedereen enzoverder enzovoort. Het sprookje van altijd. Maar wat zegt hij over Nazi-Duitsland? Als je geen jood was, dan was dat, zeker voor de oorlog, daar helemaal niet zo erg om te leven, integendeel zelfs. De regering zorgde goed voor zijn burgers en voor de economie.

Socialisten, getuigen van Jehova, homo’s en lesbiennes, communisten, vrijmetselaars??? In de ogen van Mak waarschijnlijk allemaal stinkend en kruipend ongedierte waar alleen een goed concentratiekamp en af en toe een goeie spuitbus met Zyklon-B tegen hielp. Uitroeien, dat nest.

Dat Mak conservatief was, wist ik al sinds zijn boek over Jorwerd, en daar is overigens niks mis mee. Dat was geen slecht boek. Maar deze reeks is wat mij betreft gewoon walgelijk, dit heeft met enig fatsoenlijk conservatisme niks meer te maken, dit is propaganda post factum, en wel van de stinkendste soort, enkel te vergelijken met sommige nazifilms.

De twee dozen nemen veel ruimte in beslag. Ze zijn volledig en in goede staat. Als iemand daarbuiten erin geïnteresseerd is, laat het me weten. Ze mogen worden afgehaald. Of ik breng ze, als het niet te ver is. Gratis en voor niks.